میراثآریا- برخی از این خردهفرهنگها و رسوم در طول زمان کمرنگ شده و یا به فراموشی سپرده شدهاند با این حال، همهساله با فرارسیدن ماه مبارک رمضان، موجی از رسوم و آیینهای در آستانه فراموشی زنده میشود.
رسم و رسومهایی که هر چند تنها در یک بازه محدود زمانی از سال اجرا میشوند، اما از آنچنان اهمیتی برای ایرانیان برخوردار هستند که همیشه از چندی قبل از رسیدن زمان اجرای آنها، تلاش برای بهبود آنها را در دستور کار خود قرار میدهند. برخی از این رسوم ریشه در ادیان جامعه، برخی نشئت گرفته از گستره جفرافیایی آن و دستهای هم سرچشمهای چندگانه دارند.
یک خراسانپژوه در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا به معرفی برخی سنن رمضانی در خطه بزرگ خراسان پرداخت و اظهار کرد: اهالی قدیم خراسان، خرده فرهنگ رمضانی بسیاری دارند. صرفنظر از اینکه اغلب مردم دیندار این خطه با روزهداری در سه روز یا حداقل آخرین روز ماه شعبان به استقبال ماه رمضان میروند، نخستین آیین رمضانی که در تمام شهرستانهای خراسان رضوی اجرا می شود، غبارروبی از مساجد است.
رضا سلیمان نوری، گفت: مسجد در ماه مبارک رمضان کانون و ماوای اصلی پرهیزگاران است و بخش عمدهای از اوقات بندگان خدا در این ماه در مساجد میگذرد. به همین دلیل مردم شهرستانهای خراسانرضوی با غبارروبی مساجد، خانههای خدا را برای پذیرایی شایسته از مهمانان خدا آماده و مهیا میکنند.
آیین برگزاری دورههای قرآن
رئیس هیاتمدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با تاکید بر اهمیت خواندن قرآن در ماه مبارک رمضان برای مردم خراسان گفت: در گوشه گوشه شهر و روستای استان جلسات دورخوانی قرآن متعددی برگزار میشود. مردها بیشتر در مساجد و تکایا دوره قرآن بعد از افطار برگزار میکنند و خانمها هر روز در یک ساعت مشخص در منزل یکی از همسایهها جمع شده و یک جزء قرآن تلاوت میکنند.
سلیماننوری افزود: در روز آخر ماه نیز هر یک مقداری آجیل، شیرینی و سکه با خود میبرند و اینها را روی هم میریزند و سپس هر نفر سوره ای از جزء سیام را میخواند. در نهایت خانمی که قرائت سوره توحید به او میرسد، باید بعد از ماه مبارک رمضان سایر خانمها را به صرف آشی با عنوان «آش قل هوالله» دعوت کند. همچنین در پایان جلسه هر یک مقداری از آجیلها را به عنوان تبرک سر قرآن و سکه را با عنوان برکت قرآن برداشته تا در جیب یا کیف پول خود نگهداری کنند.
او گفت: مشهدیها معتقدند قرائت قرآنی که در ماه رمضان آغاز میکنند، باید تا آخر ماه تمام شود وگرنه مقروض میشوند. همچنین هر کس در جزء آخر قرآن سوره توحید را خواند به سایر شرکتکنندگان دوره، شیرینی میدهد. نذر ختم انعام دیگر روش برای برآورده شدن حاجت است و برای آن از کسانی که در قرائت قرآن تبحر دارند، دعوت میکنند پس از خواندن سوره انعام بر سر خوان نعمت الهی افطار میهمان شوند.
برگزاری جلسههای فامیلی در ماه مبارک رمضان
این خراسانپژوه اضافه کرد: در میان جلسات قرآن موجود در سطح شهر خراسان، جلسههای فامیلی از لطف خاصی برخوردار است. جلسههایی وجود دارد که در ماه مبارک رمضان هر شب در منزل بزرگتر خانواده و یا در منزل یکی از خواهران و برادران تشکیل میشود و به این ترتیب علاوه بر به جا آوردن سنت حسنه صله رحم، آیات روحبخش قرآن مجید تلاوت میشود. گرد آمدن اعضای یک فامیل در کنار هم، تاثیرات مثبت انکارناپذیری دارد که وقتی همراه با ذکر و تلاوت کتاب خدا نیز باشد، تاثیرات مثبت آن دوچندان میشود.
سفره افطاری گسترده در خراسان
این خراسانپژوه عنوان کرد: یکی دیگر از برنامههای بسیار خوب مردم خراسان در این ماه برپایی سفرههای افطاری ساده است. افراد در بسیاری از مساجد و تکایا، پس از اقامه نماز جماعت با نشستن در کنار این سفره روزه خود را باز میکنند. در واقع باید گفت، مردم خراسان به افطاری دادن بسیار علاقه دارند و به همین بهانه صله رحم انجام میدهند و اقوام و خویشان کنار هم جمع و از احوال هم با خبر میشوند.
او افزود: در این ماه همچنین مردم به مستضعفان و یتیمان توجه ویژهای دارند و با توجه به اینکه در خراسان اماکن زیارتی زیادی وجود دارد، مردم در روزهای جمعه و همچنین روزهای شهادت امیرالمومنین(ع) در این اماکن افطاری میدهند و به ویژه کسانی که نذر دارند و یا کسانی که قصد دارند فرزندان خود را عقیقه کنند، گوسفندی را ذبح و گوشت آن را بین فقرا تقسیم میکنند و یا آن را میپزند، افطاری میدهند.
روزه کله چغوکی
رئیس هیاتمدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با بیان اینکه کودکان خراسانی هم در ماه مبارک حال و هوای خاص خود را دارند و والدین سعی میکنند، در این ماه کمکم فرزندان خود را به روزه گرفتن عادت دهند، عنوان کرد: به این ترتیب کودکانی که سن و سال کمتری دارند تا ظهر روزه میگیرند که در زبان محاورهای به آن «روزه کله چغوکی» گفته میشود و همچنین والدین به فرزندانی که در آستانه سن تکلیف هستند وعده میدهند که اگر روزه بگیرند، برایشان هدیه میخرند.
شبنشینی در حرم رضوی
سلیماننوری ادامه داد: با توجه به جایگاه ویژه امام هشتم(ع) در نزد ایرانیان و خاصه اهالی مشهد انس با علی ابن موسی الرضا(ع) و بیتوته در حریم قدسی آن مولا، یکی از ویژگیهای ماه مبارک رمضان در مشهد است. اغلب مشهدیهای قدیمی سعی میکنند پس از پایان مراسم افطار و شرکت در دورههای قرآن خانوادگی دقایقی را در حرم مطهر رضوی بسر برند. این امر در بین بازاریان مشهد هنوز هم به شدت رایج است و اهالی قدیم بازار سعی میکنند تا ساعات پایانی شب تا نزدیک سحر را در حرم مطهر رضوی به شب زندهداری و عبادت بگذرانند.
او افزود: در این شب نشینیها، افراد با تجربه، مرشدی جمع را به عهده گرفته و با نقل خاطراتی از گذشته، جوانان را از عواقب غیبت و تهمت و بدبینی و گناه آگاه سازند. این نشستها تا یک ساعت قبل از اذان صبح به داراز میکشد و پس از آن افراد برای صرف سحری روانه خانه می شوند.
سنت شبخوانی در خراسان
سلیمان نوری ادامه داد: یکی دیگر از آیینهای مردم خراسان در شبهای رمضان که اکنون به واسطه مدرنیته کمرنگ شده، شبخوانی است. سحرهای ماه مبارک رمضان در خراسان، به ویژه در روستاها، آن زمان که وسایل ارتباط جمعی کم بود، معمولا ۳ مرحله شبخوانی وجود داشته است. مرحله اول با دهل و شیپور و یک ساعت و نیم مانده به اذان صبح، آهنگی معروف به آهنگ ابوعطا نواخته میشد و مردم که آهنگ ابوعطا را میشنیدند، متوجه میشدند که شبخوانی اول است و یک ساعت و نیم تا اذان صبح مانده است. نیم ساعت بعد هم با آهنگی معروف به آهنگ حجاز شبخوانی انجام میشد و مردم میفهمیدند که یک ساعت به اذان مانده است و آخرین شبخوانی هم از یک ربع به اذان با قرائت دعای سحر آغاز میشد و موذنها برای شبخوانی و گفتن اذان به بلندترین نقطه مسجد، تکیه و یا آب انبار میرفتند و علاوه بر قرائت دعا، این اشعار را میخواندند «شب خیز که عاشقان به شب راز کنند؛ گرد در و بام دوست پرواز کنند؛ هر جا که دری بود به شب می بندند؛ الا در دوست را که شب باز کنند.»
سلیماننوری افزود: هنوز در برخی مناطق روستایی گناباد در شبهای ماه رمضان سه نفر از مردانی که دارای صدای خوب و مسلط به مناجاتخوانی هستند، از نیمه شب تا لحظاتی باقی مانده به اذان صبح سه مرتبه پشت بامها رفته یا با راه افتادن در محلهها به شبخوانی میپردازند. علاوه بر آن از حدود ۲ ساعت مانده به اذان صبح از بلندگوی بیشتر مساجد مناطق شهری گناباد به شیوه گذشتگان نوای دلنشین مناجات پخش میشود.
موسیقیهای سحری
رئیسهیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان تصریح کرد: یکی از رسومی که در شهرستانهای مردم استان از دیرباز وجود داشته، چلیکزنی بوده است. منظور از چلیکزنی نواختن به وسیله دو چوب بر پیتهای قدیمی و خالی نفت است که صدایی خوش از آن با هنرمندی هنرمندان بیرون میآمد. چلکزنی به ویژه در هنگام سحر کاربرد داشته و به این وسیله زمان سحر به مردم اعلام میشده تا بیدار باشند و مراسم سنتی و زیبای ماه مبارک رمضان را در سحر بجا بیاورند.
او بیان کرد: یکی از سنتهای پسندیده در تربت حیدریه تشتزنی بود. این به آن معناست که معمولا مردم برای بیدار کردن یکدیگر در وقت سحر، از صدای تشت، بشکه و بعدها از طبل یا دهل استفاده میکردند. اجرای سنت به این شکل بود که در هر محله یک یا دو نفر تشت به دست به پشت بامی بلند رفته و با نواختن آن، فرا رسیدن سحر را به دیگران اطلاع میدادند که البته امروزه تلفن جایگزین تشت و بشکه و طبل شده و برخی با زنگ تلفن دیگران را از خواب بیدار میکنند، بدون اینکه مکالمهای رد و بدل شود.
قنبرخوانی، آیین سنتی ماه رمضان
این خراسانپژوه خاطرنشان کرد: در روز بیست و یکم ماه مبارک رمضان و سالروز شهادت امام اول شیعیان هم مراسم ویژهای در برخی نقاط خراسان رضوی از جمله کاشمر و سبزوار برپا میشود. به این ترتیب که جمعیت انبوهی ظهر این روز در نماز جماعت ظهر و عصر مسجد حاضر میشوند و همزمان جمعیت چشمگیری نیز در حسینیه تجمع میکنند و در قالب چند دسته بزرگ عزاداری از محل حسینیه در سطح خیابانهای شهر به سمت مسجد جامع حرکت میکنند و در آنجا مورد استقبال نمازگزاران و مسئولان شهرستان از جمله امام جمعه قرار میگیرند. نمازگزاران حاضر در مسجد هم فضا را برای هیات حیدری باز میکنند پس از ورود آنها به مسجد، برنامهها را در اختیار مداحان و عزاداران هیات قرار میدهند و این عزاداران نیز با سوز و حال خاصی به اقامه عزای امیرالمومنین علی(ع) میپردازند و مراسم تعزیه با عنوان «قنبرخوانی» آغاز میشود.
پخت نان جو سنت ایام شهادت حضرت علی (ع)
سلیماننوری با بیان اینکه یکی از سنتهای مرسوم در تربت حیدریه، پخت نان جو در آستانه ایام شهادت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است، عنوان کرد: در شبهای قدر در بسیاری از خانهها نان جو وجود دارد و در سفرههای افطار خود نان جو همراه با ماست میخورند و عدهای نیز میزان بیشتری نان جو تهیه و در بین نمازگزاران مساجد توزیع میکنند.
ملاقهزنی آیین خاص شب ۲۷ رمضان
او گفت: ملاقهزنی از آیینهای خاص مردم تربت حیدریه و سبزوار در ماه رمضان است. مردم سبزوار شب ۲۷ ماه مبارک رمضان را که شب کشتن ابن ملجم مرادی به دست امام حسن مجتبی(ع) است، جشن میگیرند. در این شب مردم دیار کهن بیهق، شیرینی پخش کرده و جوانان به اجرای آیین ملاقهزنی میپردازند. برای اجرای این سنت پسرهای جوان بعد از افطار چادر به سر انداخته و هر چند نفر کیسهای برداشته و به در منازل رفته و با ملاقه به در کوبیده و سپس پشت در سکوت کرده و میایستادند. پس از آن صاحبخانه با علم به این آیین کهن در را باز کرده و در حد توان مالی خود مقداری شیرینی، شکلات، نقل، خرما و... داخل ملاقه یا کیسه ملاقهزنها میریزد. البته صاحبخانه به هنگام ریختن شیرینی و شکلاتها به داخل کیسه یا ملاقه میگوید، «بگو بر ابن ملجم لعنت» و جوانان چادر بر سر نیز یک صدا این لهن را تکرار میکنند.
این خراسانپژوه افزود: گفتنی است ریختن آب بر روی سر ملاقهزنهایی که در ساعتهای آخر شب برای چندمین بار به در منازل میروند از شوخیهای رایج در این شب است.
خواندن نماز تراویح در مناطق سنینشین
سلیماننوری با بیان اینکه برگزاری نماز تراویح مهمترین مراسم ویژه مردم اهل سنت خراسان رضوی در تایباد، تربت جام، خواف و سرخس است، بیان کرد: آیین های ماه رمضان در خراسان علاوه بر مناطق شیعه نشین در مناطق سنی نشین خراسان نیز پررنگ است. یکی از این آیین ها خواندن نماز تراویح است. نماز تراویح بعد از نماز عشا به صورت ۱۰ نماز ۲ رکعتی اقامه میشود و در بعضی از مساجد در این نماز یک جز از قرآن مجید تلاوت میشود تا بدین طریق تا پایان ماه قرآن نیز یک دوره کامل شده باشد.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان عنوان کرد: مراسم اعتکاف از دیگر مراسم ماه مبارک رمضان است که مردم اهل سنت خراسان آن را در دهه آخر ماه مبارک رمضان در مساجد برگزار میکنند. این مراسم از افطار شب نوزدهم آغاز میشود و تا بامداد روز عید فطر ادامه دارند در همه مساجد با حداقل یک نفر باید برگزار شود و فرد معتکف این چند روز را در مسجد به طاعت و عبادت سپری میکند.
سنت شب آخر رمضان
سلیماننوری ادامه داد: آیینهای ماه رمضان در خراسان حتی تا شب آخر ادامه دارد. اهالی نقاط مختلف خراسان در آخرین روز از ماه مبارک رمضان با انجام آیین هایی، خود را برای عید فطر آماده میکنند. برای این منظور غسل کرده، لباس تمیز یا نو پوشیده و به استقبال عید فطر میروند. رویت هلال ماه شوال نشانی بر پایان ماه مهمانی خداست که این امر در گذشته توسط افراد خبره و مطلع به اطلاع مردم رسانده میشد و امروزه از طریق رسانههای جمعی اعلام میشود.
او افزود: هنگام افطار آخرین شب از ماه رمضان اعضای هر خانواده بنابر قوت غالب، فطریه خود را دست به دست چرخانده و آن را برای افراد مستمند کنار میگذارند.
انتهای پیام/
نظر شما